Mua phần mềm hay làm riêng? Cách chọn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Công ty lớn dần, Excel không kham nổi, bạn bắt đầu tìm phần mềm quản lý. Có hai hướng: mua phần mềm có sẵn trên thị trường, hoặc làm một phần mềm riêng.
Bài này so sánh hai hướng một cách thực tế, để bạn quyết định nên mua phần mềm hay làm riêng cho đúng với tình hình của công ty.
Tóm tắt nhanh
- Phần mềm có sẵn: rẻ lúc đầu, dùng được ngay, nhưng bạn phải đổi cách làm theo phần mềm.
- Phần mềm theo yêu cầu: làm đúng quy trình của bạn, sở hữu mã nguồn, nhưng tốn thời gian và chi phí ban đầu hơn.
- Nghiệp vụ phổ biến thì nên mua; nghiệp vụ đặc thù hoặc cần nối nhiều khâu thì nên làm riêng.
- Có thể kết hợp: mua cho khâu phổ biến, làm riêng phần đặc thù.
Phần mềm có sẵn và phần mềm theo yêu cầu khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Phần mềm có sẵn | Phần mềm theo yêu cầu |
|---|---|---|
| Chi phí ban đầu | Thấp, thường trả theo tháng hoặc năm | Cao hơn, trả theo dự án |
| Bắt đầu dùng | Gần như ngay lập tức | Vài tuần cho phần đầu tiên |
| Vừa với quy trình | Bạn đổi cách làm cho vừa phần mềm | Phần mềm làm theo cách bạn làm |
| Tính năng | Nhiều, có cả thứ không dùng | Đúng thứ cần, thêm dần |
| Quyền sở hữu | Thuê quyền sử dụng | Sở hữu mã nguồn nếu hợp đồng quy định |
| Khi nhà cung cấp thay đổi | Phải theo, kể cả tăng giá | Bạn tự quyết |
Nhiều phần mềm có sẵn hiện nay là dạng thuê bao qua internet, còn gọi là SaaS: bạn trả phí định kỳ để dùng nhưng không sở hữu phần mềm.

Khi nào nên mua phần mềm có sẵn?
Nghiệp vụ phổ biến
Kế toán, bán hàng tại quầy, chấm công đã có nhiều phần mềm tốt với giá hợp lý.
Cần dùng ngay
Không có thời gian chờ vài tuần để làm một phần mềm mới.
Ngân sách còn hạn chế
Chi phí thuê hằng tháng dễ xoay xở hơn một khoản đầu tư ban đầu.
Khi nào nên làm phần mềm theo yêu cầu?
Quy trình đặc thù
Cách công ty bạn làm việc là lợi thế riêng, bạn không muốn đổi theo phần mềm đại trà.
Cần nối nhiều khâu
Muốn bán hàng, kho, kế toán, nhân sự dùng chung dữ liệu, bớt nhập tay.
Cần làm chủ dữ liệu
Muốn giữ mã nguồn, không phụ thuộc bên cung cấp khi mở rộng.
Khi đã quyết làm riêng, nên bắt đầu bằng phần cốt lõi nhất rồi mở rộng dần. Xem cách làm trong bài MVP là gì.
5 câu hỏi giúp bạn chọn mua phần mềm hay làm riêng
- Phần mềm có sẵn đáp ứng được bao nhiêu phần công việc của bạn? Gần như đủ thì nên mua.
- Phần còn thiếu có phải là lợi thế cạnh tranh của bạn không?
- Tổng tiền thuê trong 3 năm so với chi phí làm riêng là bao nhiêu?
- Bạn có cần nối phần mềm với hệ thống khác không?
- Nếu nhà cung cấp tăng giá hoặc ngừng dịch vụ, công ty có chịu được không?
Không nhất thiết chọn một. Nhiều công ty dùng phần mềm có sẵn cho khâu phổ biến như kế toán, và làm riêng phần đặc thù rồi nối dữ liệu với nhau.
Chi phí và thời gian tham khảo
Nếu bạn chọn làm riêng: tại Việt Thái Group, phần mềm theo yêu cầu được làm theo từng phân hệ. Phân hệ cốt lõi thường chạy thử sau 3–6 tuần, bạn dùng thử và nghiệm thu dần, rồi nhận toàn bộ mã nguồn khi bàn giao. Cách này giúp bạn thấy kết quả sớm thay vì chờ một phần mềm lớn làm xong mới biết có vừa hay không.
Tóm tắt: mua phần mềm hay làm riêng?
Câu hỏi mua phần mềm hay làm riêng có thể trả lời nhanh như sau: nếu quy trình của bạn giống phần lớn doanh nghiệp cùng ngành, hãy mua phần mềm có sẵn để dùng ngay, chi phí thấp. Nếu quy trình đặc thù, cần nối nhiều hệ thống hoặc phần mềm có sẵn buộc bạn đổi cách làm việc, làm riêng sẽ đáng đầu tư hơn về lâu dài. Khi vẫn phân vân mua phần mềm hay làm riêng, hãy thử bản dùng thử 2–4 tuần trước khi quyết định.
Số liệu đáng biết trước khi làm phần mềm riêng
Báo cáo CHAOS của Standish Group, nghiên cứu nổi tiếng về hàng chục nghìn dự án công nghệ thông tin, cho thấy:
- Chỉ một tỷ lệ nhỏ dự án phần mềm đạt đủ cả phạm vi, thời gian, ngân sách và chất lượng như kế hoạch ban đầu.
- Dự án nhỏ có khả năng thành công cao hơn hẳn dự án lớn.
- Dự án làm theo cách chia nhỏ, giao từng phần (Agile) thành công nhiều hơn đáng kể so với làm một lần trọn gói rồi mới giao.
Bài học khi cân nhắc mua phần mềm hay làm riêng: nếu làm riêng, hãy bắt đầu nhỏ (phiên bản tối thiểu giải quyết 1–2 vấn đề lớn nhất), giao từng phần 2–4 tuần, dùng thật rồi mới mở rộng.
Tổng chi phí sở hữu 5 năm: mua phần mềm hay làm riêng
| Khoản | Phần mềm thuê bao | Phần mềm làm riêng |
|---|---|---|
| Chi phí ban đầu | Thấp (thiết lập, nhập dữ liệu) | Cao (phân tích, thiết kế, lập trình) |
| Chi phí hằng năm | Phí thuê bao tăng theo số người dùng, chi nhánh | Bảo trì, máy chủ; thường một phần nhỏ so với chi phí làm ban đầu |
| Chi phí thay đổi quy trình | Phải theo phần mềm, hoặc trả phí tuỳ chỉnh nếu được | Sửa theo nhu cầu, có chi phí phát triển thêm |
| Khi doanh nghiệp lớn lên | Phí tăng tuyến tính theo quy mô | Chi phí tăng ít hơn khi thêm người dùng |
| Rủi ro | Nhà cung cấp tăng giá, đổi tính năng, ngừng dịch vụ | Phụ thuộc đơn vị phát triển nếu không có tài liệu, mã nguồn |
Với doanh nghiệp ít người dùng, quy trình phổ thông, phần mềm thuê bao thường rẻ hơn trong 5 năm. Với doanh nghiệp nhiều người dùng, quy trình đặc thù, phần mềm làm riêng có thể rẻ hơn về dài hạn.
Bảng chấm điểm quyết định
Cho mỗi câu 0–2 điểm, cộng tổng:
- Quy trình của bạn có điểm khác biệt tạo lợi thế cạnh tranh không?
- Đã thử 2–3 phần mềm có sẵn mà vẫn phải làm thêm Excel bên ngoài?
- Số người dùng trên 20 hoặc sẽ tăng nhanh?
- Cần kết nối nhiều hệ thống (website, kế toán, sàn, máy chấm công)?
- Dữ liệu nhạy cảm, muốn tự quản lý máy chủ?
- Có ngân sách và người phụ trách dự án phía doanh nghiệp?
0–4 điểm: nên mua phần mềm có sẵn. 5–8 điểm: dùng phần mềm có sẵn và làm riêng phần đặc thù. 9–12 điểm: cân nhắc làm riêng, bắt đầu bằng phiên bản tối thiểu.
Mô hình kết hợp: phổ biến nhất ở doanh nghiệp vừa và nhỏ
Thực tế, phần lớn doanh nghiệp không chọn một trong hai mà kết hợp:
- Mua: kế toán, hoá đơn điện tử, email, lưu trữ: những thứ chuẩn hoá, có quy định pháp luật đi kèm.
- Làm riêng: phần tạo khác biệt như quy trình bán hàng đặc thù, cổng thông tin cho đại lý, báo cáo quản trị theo cách riêng.
- Kết nối hai bên qua API để dữ liệu chảy tự động, không nhập lại.
Hợp đồng làm phần mềm riêng cần ghi những gì?
- Quyền sở hữu mã nguồn thuộc doanh nghiệp sau khi thanh toán; bàn giao mã nguồn, tài liệu kỹ thuật, hướng dẫn cài đặt.
- Phạm vi từng giai đoạn: danh sách chức năng cụ thể, tiêu chí nghiệm thu từng chức năng.
- Thời hạn bảo hành lỗi miễn phí; chi phí bảo trì, nâng cấp sau bảo hành.
- Nơi đặt dữ liệu: máy chủ của doanh nghiệp hay của đơn vị phát triển; quyền truy cập, sao lưu.
- Cam kết bảo mật dữ liệu khách hàng, nhân viên theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Câu trả lời ngắn cho câu hỏi mua phần mềm hay làm riêng
Khi phân vân mua phần mềm hay làm riêng, hãy nhớ: mua cho những việc ai cũng làm giống nhau, làm riêng cho những việc chỉ doanh nghiệp bạn làm theo cách riêng và tạo ra lợi thế. Bắt đầu bằng phần mềm có sẵn để hiểu rõ nhu cầu; khi đã biết chính xác phần mềm thiếu gì, quyết định mua phần mềm hay làm riêng sẽ dễ dàng và ít rủi ro hơn nhiều.
Ví dụ: đại lý vật tư nông nghiệp ở Đắk Lắk
Một đại lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật bán cho hàng trăm hộ nông dân, phần lớn ghi nợ đến mùa thu hoạch cà phê. Họ thử hai phần mềm bán hàng phổ biến: bán lẻ, in hoá đơn rất tốt nhưng công nợ chỉ theo dõi đơn giản, không có hạn trả theo mùa vụ, không nhắc nợ theo vùng. Nhân viên vẫn phải ghi sổ riêng.
Giải pháp hợp lý: giữ phần mềm bán hàng có sẵn cho bán lẻ và hoá đơn điện tử, làm riêng một ứng dụng web nhỏ quản lý công nợ mùa vụ, kết nối lấy dữ liệu đơn hàng tự động. Chi phí thấp hơn nhiều so với làm lại toàn bộ hệ thống, mà vẫn giải quyết đúng điểm đau lớn nhất.
Ví dụ này cho thấy câu hỏi đúng thường không phải “mua hay làm” cho cả hệ thống, mà là “phần nào mua, phần nào làm”.
Chuẩn bị gì trước khi gặp đơn vị làm phần mềm?
- Sơ đồ quy trình hiện tại (vẽ tay cũng được): ai làm gì, dùng giấy tờ, file nào.
- Danh sách 5 việc tốn thời gian hoặc hay sai nhất.
- Mẫu báo cáo mong muốn nhận mỗi tuần, mỗi tháng.
- Ngân sách dự kiến và thời điểm cần dùng.
Câu hỏi thường gặp
Làm phần mềm riêng có đắt không?
Chi phí ban đầu thường cao hơn thuê phần mềm có sẵn, nhưng bạn không trả phí thuê bao mãi mãi và sở hữu phần mềm. Làm từng phần cũng giúp chia nhỏ chi phí.
Phần mềm có sẵn có tuỳ chỉnh được không?
Nhiều phần mềm cho tuỳ chỉnh một phần như thêm trường thông tin, mẫu in. Nhưng thay đổi sâu vào quy trình thường không làm được hoặc rất tốn kém.
Làm phần mềm riêng có bị phụ thuộc đơn vị làm không?
Nếu bạn nhận đủ mã nguồn và tài liệu khi bàn giao thì có thể thuê đơn vị khác phát triển tiếp. Hãy ghi rõ điều này trong hợp đồng.
Doanh nghiệp nhỏ có nên làm phần mềm riêng không?
Doanh nghiệp nhỏ nên cân nhắc làm riêng nếu quy trình có điểm đặc thù hoặc Excel đã quá tải. Xem thêm 6 dấu hiệu công ty cần phần mềm quản lý.
Làm phần mềm riêng mất bao lâu?
Phiên bản tối thiểu cho một quy trình thường 1–3 tháng; hệ thống nhiều phân hệ có thể 6 tháng trở lên, nên chia giai đoạn để dùng sớm phần quan trọng nhất.
Chưa biết nên mua hay làm riêng?
Kể cho Việt Thái Group nghe quy trình hiện tại. Chúng tôi tư vấn phần nào nên dùng phần mềm có sẵn, phần nào đáng làm riêng.
Xem dịch vụ phần mềm theo yêu cầu




